निर्वाचनको बेला पत्रकारिता एउटा सामान्य पेशा होइन, राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो। पत्रकारको कलमले लोकतन्त्रलाई उज्यालो दिन सक्छ, वा अन्धकारमा धकेल्न सक्छ।

नेपालमा आगामी फाल्गुन २१ गते प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन हुँदैछ। हरेक निर्वाचनलाई लोकतन्त्रको उत्सव भनिन्छ, जनताको अधिकार प्रयोग हुने ऐतिहासिक अवसर मानिन्छ। तर त्यो उत्सव वास्तवमै जनताको हितमा परिणत हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा केवल मतदानको प्रक्रियामा मात्र निर्भर हुँदैन। निर्वाचनको वातावरण कस्तो बन्छ, मतदाता कति सचेत हुन्छन्, र जनमत कसरी निर्माण हुन्छ भन्ने कुरामा सञ्चारमाध्यम र पत्रकारिताले निर्वाह गर्ने भूमिकाले निर्णायक प्रभाव पार्छ।

निर्वाचन केवल उम्मेदवार र दलहरूको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, यो जनताको चेतना, विवेक र निर्णय क्षमताको परीक्षा पनि हो। यस्तो संवेदनशील समयमा पत्रकारिता निष्पक्ष, जिम्मेवार र लोकतन्त्रको पहरेदार बन्न सक्यो भने चुनावले सही दिशा लिन्छ। तर पत्रकारिता नै भ्रम, प्रचार र पक्षधरताको माध्यम बन्यो भने निर्वाचन जनमतको उत्सव होइन, जनतालाई गलत दिशामा लैजाने साधन बन्न सक्छ। त्यसैले चुनावको बेला पत्रकारितामाथि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उठ्छ—पत्रकारिता जनताको पक्षमा उभिन्छ कि शक्तिको प्रचार संयन्त्र बन्छ?

पत्रकारितालाई लोकतन्त्रको चौथो स्तम्भ भनिन्छ। लोकतन्त्रका तीन प्रमुख अङ्ग—कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकासँगै पत्रकारितालाई चौथो स्तम्भ मानिनुको कारण यही हो कि पत्रकारिता जनताको आँखा, कान र आवाज हो। सत्ता र शक्तिलाई निगरानी गर्ने, जनताको सरोकार उठाउने र लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने जिम्मेवारी पत्रकारितामाथि रहन्छ। निर्वाचनको समयमा यो भूमिका झनै संवेदनशील र गम्भीर हुन्छ। पत्रकारिता चुनावमा उम्मेदवारको भीड देखाउने होइन, भिजन देखाउने माध्यम बन्नुपर्छ। भाषणको चर्को आवाज होइन, तथ्यको स्पष्ट प्रकाश बन्नुपर्छ।

आजको डिजिटल युगमा सूचनाको प्रवाह अत्यन्तै तीव्र छ। सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन प्लेटफर्महरूमा समाचार केही सेकेन्डमै फैलिन्छ। तर सूचना जति छिटो फैलिन्छ, त्यति नै छिटो गलत सूचना, अफवाह र भ्रम पनि फैलिन्छ। निर्वाचनको बेला यो समस्या अझ गम्भीर हुन्छ। दलहरू, समर्थक समूहहरू र स्वार्थी तत्त्वहरूले आफ्नो पक्षमा जनमत बनाउन गलत सामग्री प्रयोग गर्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा पत्रकारिताको पहिलो कर्तव्य हुन्छ—तथ्यको पहरेदारी। कुनै पनि दाबी, आरोप वा प्रचार सामग्रीलाई बिना पुष्टि प्रसारण गर्नु पत्रकारिताको धर्म होइन। तथ्य जाँच नगरी फैलाइएको खबरले समाजमा द्वन्द्व जन्माउन सक्छ, घृणा बढाउन सक्छ र मतदाताको निर्णयलाई गलत दिशामा मोड्न सक्छ। त्यसैले पत्रकारिता चुनावमा “पहिले सत्य, पछि समाचार” भन्ने मान्यतामा अडिनुपर्छ।

डिजिटल पत्रकारिताको प्रभाव बढेसँगै चुनौती पनि बढेको छ। आज समाचार केवल पत्रिका वा टेलिभिजनमा सीमित छैन। अनलाइन पोर्टल, फेसबुक, टिकटक र युट्युबले चुनावी वातावरण निर्माण गरिरहेका छन्। तर यससँगै क्लिकबेट शीर्षक, आधा सत्य र सनसनीपूर्ण सामग्रीको व्यापार पनि बढ्दो छ। पत्रकारिताले क्लिकका लागि होइन, सत्यका लागि काम गर्नुपर्छ। डिजिटल युगमा पत्रकारिताको जिम्मेवारी अझ बढेको छ—भ्रम रोक्ने, तथ्य जाँच गर्ने र समाजलाई सही दिशामा लैजाने।

चुनावको बेला समाचारको केन्द्र उम्मेदवारको भाषण होइन, जनताको समस्या हुनुपर्छ। दुर्भाग्यवश, धेरैजसो चुनावी समाचारहरू नेताको भाषण, भीडको प्रदर्शन र आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित हुने गरेको छ। तर पत्रकारिताले प्रश्न गर्नुपर्ने विषय अर्कै हो। देशमा बेरोजगारी किन बढ्दैछ? शिक्षा र स्वास्थ्य किन कमजोर छन्? भ्रष्टाचार किन नियन्त्रणमा आउँदैन? युवाहरू किन विदेशिन बाध्य छन्? कृषकको अवस्था किन उस्तै छ? विकासका नाममा बजेट कहाँ खर्च भइरहेको छ? यी प्रश्नहरू उठाउनु पत्रकारिताको जिम्मेवारी हो। चुनावमा पत्रकारिताले नेताको भीड होइन, जनताको पीडा बोल्नुपर्छ। जनताको सरोकारलाई केन्द्रमा राख्ने पत्रकारिता मात्र लोकतन्त्रको सार्थक सेवा हो।

आज धेरैजसो राजनीतिक बहसहरू आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित छन्। सामाजिक सञ्जालमा झनै उत्तेजना र विभाजनकारी भाषा फैलिँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा पत्रकारिताले बहसलाई सभ्य, तथ्यपरक र समाधानमुखी बनाउनुपर्छ। उत्तेजक शीर्षक, सनसनीपूर्ण प्रस्तुति र घृणा फैलाउने सामग्रीले क्षणिक रूपमा दर्शक बढाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा समाजलाई कमजोर बनाउँछ। निर्वाचनको बेला पत्रकारिता समाज जोड्ने पुल हो, विभाजन गर्ने हतियार होइन भन्ने कुरा पत्रकारहरूले आत्मसात् गर्नुपर्छ।

पत्रकारिताको अर्को ठूलो जिम्मेवारी हुन्छ—निर्वाचन प्रक्रियाको निगरानी। मतदाता दबाबमा छन् कि छैनन्, पैसा र शक्ति प्रयोग भइरहेको छ कि छैन, निर्वाचन आयोग निष्पक्ष छ कि छैन, मतदान र मतगणना पारदर्शी छ कि छैन भन्ने प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने पत्रकारिता लोकतन्त्रको सुरक्षा कवच हो। पत्रकारिता मौन बस्यो भने चुनाव स्वच्छ र निष्पक्ष रहँदैन। त्यसैले पत्रकारले सत्ता र शक्तिलाई प्रश्न गर्ने साहस राख्नुपर्छ।

निर्वाचनमा जनतालाई केवल सूचना होइन, चेतना चाहिन्छ। मतदाता शिक्षा पत्रकारिताको ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो। मत किन महत्त्वपूर्ण छ, उम्मेदवार कसरी छान्ने, लोकतन्त्रमा नागरिकको भूमिका के हो भन्ने विषयमा जनतालाई सचेत बनाउनु पत्रकारिताको कर्तव्य हो। मतदाता शिक्षामा पत्रकारिता सफल भयो भने लोकतन्त्र बलियो हुन्छ र चुनावको गुणस्तर पनि उकासिन्छ।

अन्ततः निर्वाचनको बेला पत्रकारिता एउटा सामान्य पेशा होइन, राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो। पत्रकारको कलमले लोकतन्त्रलाई उज्यालो दिन सक्छ, वा अन्धकारमा धकेल्न सक्छ। त्यसैले फाल्गुन २१ को निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा पत्रकारिता सत्यमा आधारित, निष्पक्ष र निर्भीक, जनताको मुद्दामुखी, लोकतन्त्रको पहरेदार, घृणाभन्दा माथि उठेको, चेतनामूलक र जिम्मेवार हुनुपर्छ। पत्रकारिता यदि जनताको पक्षमा उभियो भने चुनाव केवल सत्ता परिवर्तन होइन, भविष्य निर्माणको अवसर बन्न सक्छ।