जससँग नीति हुँदैन, उससँग गाली हुन्छ । जससँग दृष्टि हुँदैन, उससँग घृणा हुन्छ। राजनीति विचारको खेल हो, तर विचार सकिएपछि भाषा बिग्रिन्छ, अनि राजनीति तमासा बन्छ ।

केही दिन अघि नेकपा एमालेकी नेत्री रामकुमारी झाँक्रीले म्याग्दीमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएका डा. महावीर पुनलाई "बेफकूफ" भन्दै गाली गरिन् । यति मात्रै होइन उनले महावीर पुनलाई "मागी खान पल्केको" व्यक्ति भन्न समेत भ्याइन् । असाधारण क्षमता भएका, सरल र उनको साधाकीपनका कारण नेपाली समाजले एक आदर्श पात्रको रूपमा हेरिँदै आएको वैज्ञानिक महावीर पुनमाथि यस्तो टिप्पणी गरेपछि झाँक्रीको सामाजिक सञ्जालमा व्यापक विरोध भयो । आफूलाई निकै अपमानजनक शब्दहरू सहित घृणा गरेकी झाँक्रीलाई पुनले "सानी नानी" सम्बोधन गर्दै उनलाई गाली नगर्न अपिल समेत गरे । 

अघिल्लो साता नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, जाे भावी प्रधानमन्त्रीकाे बादेदारीसहित झापा-५ बाट उम्मेदवार बनेका छन् उनले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वी रास्वपाका उपसभापति बालेन्द्र साहलाई "बतासे अण्डा" को संज्ञा दिए । नेपालको पछिल्लो परिवर्तित राजनीतिक परिवेशमा नेपाली जनता खासगरी युवा वर्गले एउटा आशाको पात्रको रूपमा हेरिएका काठमाडौँ महानगरका निवर्तमान प्रमुख समेत रहेका शाहमाथि यस्तो शब्द प्रयोग गरेपछि ओलीको व्यापक आलोचना भयो । यद्यपि "छुच्चो बोलीका धनी" ओलीका यस खालका घटनाहरू अनगिन्ती छन् । 

स्थानीय तहको गत निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर देशकै सङ्घीय राजधानी समेत रहेको काठमाडौँ महानगरपालिका मेयर बनेका बालेन्द्र शाह 'बालेन' कम बोल्छन् । तर, 'छुच्चो बोली' उनको पनि परिचय हो । सार्वजनिक जिम्मेवारीमा बसेका व्यक्तिले पदीय मर्यादा अनुसारको भाषाको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने हेक्का उनी राख्दैनन् । उनले केही दिन अघि नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीलाई उनले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकको पाेष्टमा प्रतिक्रिया दिँदै 'हत्यारा' को संज्ञा दिए । यद्यपि उनले यस्तो सम्बोधन गरेको पहिलो पटक भने होइन । 

आलोचनाको नाममा गाली गरेका यस्ता घटनाहरू थुप्रै छन् । यी त ताजा प्रतिनिधि उदाहरण मात्र हुन् । नेकपा एमालेका मात्र होइन, काँग्रेस, माओवादी र नयाँ भनिएका रास्वपा लगायत पार्टी जिम्मेवार नेताहरू नै आलोचनाको नाममा एकअर्कालाई अमर्यादित शब्दहरू प्रयोग गर्दै व्यक्तिगत गाली गलौच र लाञ्छना लगाउने कार्यमा सक्रिय छन् । चुनावको यस्ता घटनाहरू बेला झन् मौलाउने नै भए । 

लोकतन्त्रको सौन्दर्य आलोचनामा हुन्छ। विचारको प्रतिस्पर्धा, नीतिको बहस र नेतृत्वमाथि प्रश्न गर्ने संस्कार लोकतन्त्रको आधार हो। आलोचना लोकतन्त्रको आत्मा हो, किनकि यसले शासनलाई उत्तरदायी बनाउँछ, नेताहरूलाई सचेत गराउँछ र समाजलाई सही दिशामा अघि बढ्न मद्दत गर्छ। तर आजको नेपाली राजनीति हेर्दा लाग्छ—हामी लोकतन्त्रको अभ्यास होइन, लोकतन्त्रको अपमान गरिरहेका छौँ। आलोचनाको नाममा गाली, असहमतिको नाममा घृणा र बहसको नाममा चरित्रहत्या मौलाउँदै गएको छ।

राजनीतिक दलहरू विचार बेच्न होइन, अपशब्द बाँड्न व्यस्त छन् । संसद् होस् वा मञ्च, सामाजिक सञ्जाल होस् वा टेलिभिजन बहस—सबैतिर वैचारिक बहसभन्दा बढी व्यक्तिगत कटाक्ष, अपमानजनक शब्द र घृणात्मक आरोपहरू सुनिन थालेका छन् । यस्तो दृश्यले लोकतन्त्रलाई बलियो होइन, कमजोर बनाइरहेको छ । लोकतन्त्र संवादबाट चल्ने व्यवस्था हो, तर जब संवादको ठाउँ गालीले लिन्छ, तब लोकतन्त्रको भाषा नै बिग्रिन थाल्छ ।

आलोचना भनेको नीति, निर्णय र कार्यशैलीमाथि गरिने तर्कपूर्ण प्रश्न हो। आलोचना तथ्यमा आधारित हुन्छ, समाधानमुखी हुन्छ र सुधारको अपेक्षा राख्छ। गाली भनेको व्यक्तिमाथि गरिने सस्तो आक्रमण हो। गालीले विचार होइन, व्यक्तिको अपमान गर्छ। दुर्भाग्य, आजका नेताहरूले यही सामान्य फरकसमेत बुझ्न छाडेका छन्।

जब नेता संसद्, मञ्च र मिडियामा सभ्य शब्द छाडेर अपमानजनक भाषा प्रयोग गर्छन्, त्यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी होइन—राजनीतिक दिवालियापन हो। जससँग नीति हुँदैन, उससँग गाली हुन्छ। जससँग दृष्टि हुँदैन, उससँग घृणा हुन्छ। राजनीति विचारको खेल हो, तर विचार सकिएपछि भाषा बिग्रिन्छ, अनि राजनीति तमासा बन्छ। आज प्रश्न उठ्छ—नेताहरूले देशको भविष्यको कुरा गर्नुपर्ने हो कि एकअर्काको चरित्रमाथि हिलो छ्याप्नुपर्ने?

चुनाव लोकतन्त्रको उत्सव हुनुपर्ने हो। जनताले उम्मेदवार छान्ने अवसर हो। मतदाताले नीति, दृष्टि र नेतृत्वको मूल्याङ्कन गर्ने समय हो। तर नेपालमा चुनाव नजिकिँदै गर्दा माहौल उत्सवको होइन, विषको हुन्छ। दलहरू मत माग्न होइन, विपक्षीलाई गाली गर्न दौडिन्छन्। समर्थकहरू बहस गर्न होइन, भिडन्त गर्न तयार हुन्छन्। सामाजिक सञ्जाल त झन् घृणा फैलाउने खुला मैदान बनेको छ। फेसबुक, टिकटक, एक्स जस्ता प्लेटफर्महरूमा विचारको बहसभन्दा बढी अपमान, अफवाह र कटाक्षको बाढी आउँछ।

संविधानले नागरिकलाई विचार व्यक्त गर्ने अधिकार दिएको छ। लोकतन्त्रमा यो अधिकार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। तर त्यो अधिकार कसैको चरित्र हत्या गर्ने छुट होइन। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सीमा सभ्यता र कानुनले तोकेको हुन्छ। मानहानी, गालीगलौज र घृणा फैलाउने कार्य लोकतन्त्रको अधिकार होइन, लोकतन्त्रविरुद्धको अपराध हो। तर नेपालमा यस्तो व्यवहारलाई “राजनीतिक शैली” भनेर सामान्य बनाइँदैछ। यो खतरनाक सङ्केत हो। जब अपशब्दलाई राजनीति मानिन्छ, तब कानुन कमजोर हुन्छ, र समाज झन् असहिष्णु बन्छ।

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता जिम्मेवारीसहित प्रयोग गरिनुपर्छ, नत्र यो स्वतन्त्रता नै समाजमा विष बन्न सक्छ। नेता समाजका अगुवा हुन्। उनीहरूको बोली समाजको पाठशाला हो। जब नेतृत्व नै असभ्य हुन्छ, तब समाज सभ्य रहँदैन। राजनीति समाजको ऐना हो, र त्यो ऐनामा देखिने भाषा नै समाजको संस्कार बन्न जान्छ।

आज विद्यालयका विद्यार्थीले राजनीति गालीबाट सिकिरहेका छन्। युवाहरू बहस होइन, आक्रमणलाई राजनीति ठानिरहेका छन्। समाज सहिष्णु होइन, कट्टर हुँदै गएको छ। लोकतन्त्र संवादबाट होइन, द्वेषबाट चल्न थालेको छ। यो केवल राजनीतिक सङ्कट होइन—सामाजिक सङ्कट हो। यस्तो प्रवृत्तिले भविष्यको पुस्तालाई असहिष्णु, आक्रामक र संवादविहीन बनाउने खतरा बढाउँछ।

राजनीतिक दलहरू किन मौन छन्? निर्वाचन आयोग किन कमजोर छ? कानुन किन निष्क्रिय छ? सञ्चार माध्यम किन तमासामा रमाइरहेका छन्? सबैभन्दा ठुलो कुरा—जनता किन यस्ता व्यवहारलाई स्वीकार गरिरहेका छन्? लोकतन्त्रमा नेता जति दोषी हुन्छन्, मौन नागरिक पनि उति नै जिम्मेवार हुन्छ। यदि नागरिकले गाली गर्ने नेताको विरोध गर्दैनन् भने त्यो गाली गर्ने संस्कार झन् बलियो हुँदै जान्छ। समाजले असभ्यतालाई अस्वीकार नगरेसम्म नेतृत्व सुध्रिँदैन।

लोकतन्त्र केवल चुनावको नाम होइन। लोकतन्त्र सभ्य संवादको संस्कृति हो। यदि आलोचना गालीमा बदलिँदै गयो भने लोकतन्त्रको आत्मा मर्छ। विचारको राजनीति समाप्त हुन्छ, भीडको राजनीति सुरु हुन्छ। नेपाललाई अब अपशब्द होइन, उत्तर चाहिएको छ। घृणा होइन, समाधान चाहिएको छ। तमासा होइन, जिम्मेवारी चाहिएको छ।

राजनीतिले अब निर्णय गर्नुपर्छ—देश बनाउने कि समाज बिगार्ने? लोकतन्त्र बचाउन आलोचना आवश्यक छ। तर आलोचना सभ्य, तथ्यपूर्ण र जिम्मेवार हुनुपर्छ। गाली लोकतन्त्रको हतियार होइन, लोकतन्त्रको पतनको सङ्केत हो।