इरानले अमेरिकी–इजरेली संयुक्त हवाई आक्रमणमा परी आफ्ना सर्वोच्च नेता अयातोल्लाह अली खामेनेईको मृत्यु भएको औपचारिक पुष्टि गरेको छ।

सरकारी टेलिभिजनमार्फत् भावुक स्वरमा प्रस्तुत गरिएको घोषणामा देशभर ४० दिनसम्म राष्ट्रिय शोक मनाइने जनाइएको छ।

यसअघि इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले सोही आक्रमणमा खामेनेईकी छोरी, ज्वाइँ, नातिनातिना तथा एक बुहारीसमेत मारिएको दाबी गरेका थिए। घटनाले इरानभित्र गहिरो भावनात्मक र राजनीतिक तरङ्ग सिर्जना गरेको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प ले सामाजिक सञ्जालमार्फत् तेहरानमाथिको हमलामा खामेनेई मारिएको घोषणा गर्दै यसलाई “न्याय” भएको बताएका छन्। उनले “इरानी जनता”, “अमेरिकी जनता” र “विश्वभरिका धेरै मानिसका लागि” यो घटनाले अर्थ राख्ने टिप्पणी गरेका छन्। साथै, बमबारी जारी रहने सङ्केत दिँदै ट्रम्पले इरानी जनताका लागि “आफ्नो देश फिर्ता लिने यो एक मात्र अवसर” भएको दाबी गरेका छन्।

मध्यपूर्वभर तनाव विस्तार

अमेरिका र इजरेलको हमलापछि इरानले मध्यपूर्वका विभिन्न स्थानमा प्रतिआक्रमण गरेको जनाएको छ। दुबई, दोहा, बाहरेन र कुवेतस्थित अमेरिकी सैन्य अखडाहरूलाई लक्षित गर्दै आक्रमण गरिएको विवरण सार्वजनिक भएका छन्।

दोहामा अवस्थित क्षेत्रकै सबैभन्दा ठूलो अमेरिकी सैन्य अड्डा अल उदेइद हवाई अखडा नजिक विस्फोटन भएको पुष्टि भएको छ। त्यस्तै, इराकको एर्बिलस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डा आसपास उडिरहेको एक ड्रोनलाई अमेरिकी हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीले खसालेको रोएटर्स ले जनाएको छ।

इजरेलसँग सीमा जोडिएको जोर्डनले आफ्ना सशस्त्र बलले दुईवटा बलिस्टिक क्षेप्यास्त्र खसालेको जानकारी दिएको छ। संयुक्त अरब एमिरेट्सको दुबईस्थित Fairmont The Palm मा समेत विस्फोटन भएको देखिएको छ। अधिकारीहरूका अनुसार पाम जुमेराह क्षेत्रको एक भवनमा भएको उक्त घटनामा कम्तीमा चार जना घाइते भएका छन्।

उता, अमेरिका–इजरेलको हमलामा परी इरानमा दुई सयभन्दा बढी मानिस मारिएको International Committee of the Red Cross ले जनाएको छ। इरानी सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार एउटा कन्या विद्यालयमाथि आक्रमण हुँदा कम्तीमा ८५ जनाको ज्यान गएको दाबी गरिएको छ।

चार दशकको प्रभावशाली शासन

खामेनेई सन् १९७९ को इस्लामिक क्रान्तिपछि इरानका दोस्रा सर्वोच्च नेता बनेका थिए। सन् १९८९ मा रुहोल्लाह खोमेइनी को निधनपछि उनले नेतृत्व सम्हालेका थिए। विगत चार दशकदेखि उनले देशको राजनीतिक, सुरक्षा र धार्मिक संरचनामा निर्णायक भूमिका खेलेका थिए।

उनका कट्टरपन्थी धारणा र नीतिहरूले इस्लामिक गणतन्त्रको शासन प्रणालीलाई आकार दिएको मानिन्छ। सर्वोच्च नेताको हैसियतले उनले सेना, न्यायपालिका र प्रमुख नीतिगत निर्णयहरूमा अन्तिम अधिकार राख्दै आएका थिए।

परमाणु कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय विवाद

इरानले सधैँ परमाणु हतियार बनाउने उद्देश्य नरहेको दोहोर्‍याउँदै आएको छ। तर, उसले युरेनियम प्रशोधनको स्तर यस्तो अवस्थामा पुर्‍याएको छ, जुन गैरसैनिक प्रयोजनभन्दा माथि रहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ। इजरेल र अमेरिकाले इरानमाथि परमाणु हतियार विकासतर्फ अघि बढेको आरोप लगाउँदै आएका छन्, यद्यपि हालसम्म ठोस प्रमाण सार्वजनिक गरिएको छैन।

सत्ता परिवर्तनको अनिश्चितता

इतिहासले देखाएझैँ, केवल हवाई आक्रमणबाट स्थायी सत्ता परिवर्तन सम्भव नहुने उदाहरणहरू छन्। इराकमा सन् २००३ मा अमेरिकी नेतृत्वको आक्रमणपछि सद्दाम हुसेन सत्ताच्युत भए पनि त्यसपछि लामो गृहयुद्ध र अस्थिरता कायम रह्यो। त्यस्तै, लिबियामा सन् २०११ मा मुअम्मर गद्दाफी हटाइएपछि पनि देश दीर्घकालीन अस्थिरताबाट मुक्त हुन सकेको छैन।

विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि इरानमा वर्तमान इस्लामिक शासन ढल्यो भने त्यसको स्थानमा उदार लोकतान्त्रिक व्यवस्था तुरुन्त स्थापित हुने निश्चित छैन। निर्वासनमा कुनै स्पष्ट, व्यापक समर्थन प्राप्त वैकल्पिक सरकार पनि देखिँदैन।

क्षेत्रीय चिन्ता र भविष्यको प्रश्न

इरानका नेताहरू अहिले युद्धबाट कसरी बाहिरिने, आन्तरिक स्थिरता कसरी जोगाउने र अन्तर्राष्ट्रिय दबाबलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने रणनीति बनाउन व्यस्त रहेको अनुमान गरिएको छ। साउदी अरेबियालगायत खाडी क्षेत्रका मुलुकहरू भने बढ्दो अनिश्चितता र सम्भावित क्षेत्रीय युद्धको जोखिमप्रति गम्भीर चिन्तित देखिन्छन्।

मध्यपूर्व अहिले पुनः एक गम्भीर मोडमा उभिएको छ—जहाँ एक नेताको मृत्युले केवल एक देशको मात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको भविष्यलाई प्रश्नचिह्नमा राखेको छ।