अबको आवश्यकता राजनीतिमा नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ सोच हो। उमेर वा पुस्ता परिवर्तनले मात्र राजनीति परिवर्तन हुँदैन। सोच, व्यवहार र प्राथमिकता परिवर्तन हुनुपर्छ।

राजनीति मानव सभ्यताको विकाससँगै विकसित भएको एउटा सामाजिक प्रक्रिया हो। मानिसहरू समूहमा बस्न थालेपछि साझा आवश्यकता, सुरक्षा, न्याय र व्यवस्थापनका लागि निर्णय गर्ने प्रणाली आवश्यक भयो। त्यही आवश्यकताबाट राजनीतिले जन्म लियो। त्यसैले राजनीति मूलतः शक्ति प्राप्त गर्ने माध्यमभन्दा पहिले समाजलाई व्यवस्थित गर्ने, नागरिकको हित सुनिश्चित गर्ने र भविष्यको दिशा तय गर्ने माध्यम हो।

तर आज राजनीति शब्दप्रति धेरै नागरिकको धारणा सकारात्मक छैन। राजनीति भन्नासाथ सत्ता सङ्घर्ष, विवाद, आरोप–प्रत्यारोप र स्वार्थको खेल सम्झने अवस्था सिर्जना भएको छ। यसको मुख्य कारण राजनीति आफ्नो मूल उद्देश्यबाट क्रमशः टाढिँदै जानु हो। समाज परिवर्तन, जनताको जीवनस्तर सुधार र राज्य निर्माणको माध्यम बन्नुपर्ने राजनीति कतिपय अवस्थामा व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा, प्रतिष्ठाको लडाइँ र अवसर खोज्ने माध्यम बन्दै गएको देखिन्छ।

राजनीति : विचारको यात्रा कि अवसरको खोजी ?

राजनीति वास्तवमा विचारको यात्रा हो। एउटा राजनीतिकर्मी केवल चुनाव जित्ने व्यक्ति होइन, समाजलाई निश्चित दिशातर्फ डोर्‍याउने नेतृत्वकर्ता हो। उसको दृष्टिमा एउटा सपना हुनुपर्छ । कस्तो समाज निर्माण गर्ने ? कस्तो राज्य व्यवस्था बनाउने ? नागरिकले कस्तो जीवन पाउने ?

तर पछिल्लो समय राजनीतिमा प्रवेश गर्ने कतिपय व्यक्तिसँग यस्ता आधारभूत प्रश्नको स्पष्ट उत्तर भेटिँदैन। आफू राजनीतिमा किन आएको हो, समाजका लागि के योगदान गर्न चाहेको हो र कुन परिवर्तनका लागि सङ्घर्ष गरिरहेको हो भन्ने विषयमा स्पष्टता नहुँदा राजनीति उद्देश्यहीन यात्राजस्तो बन्न पुग्छ।

राजनीति कुनै व्यक्तिगत असन्तुष्टि पोख्ने ठाउँ होइन। कसैप्रतिको रिस, प्रतिस्पर्धा वा विगतका विवादलाई केन्द्रमा राखेर गरिने राजनीति समाजका लागि उपयोगी हुन सक्दैन। व्यक्तिगत विजयभन्दा सामूहिक हित ठूलो हुन्छ भन्ने चेतना राजनीतिक नेतृत्वमा आवश्यक हुन्छ।

सत्ता साधन हो, लक्ष्य होइन

राजनीतिको एउटा प्रमुख उद्देश्य राज्य सञ्चालन हो। तर सत्ता आफैँमा अन्तिम लक्ष्य होइन। सत्ता भनेको समाज सुधारका लागि प्रयोग गरिने साधन हो।

जब राजनीतिको केन्द्रमा केवल पद प्राप्ति, प्रभाव विस्तार र व्यक्तिगत लाभ आउँछ, तब सार्वजनिक हित पछाडि पर्न थाल्छ। राज्यका स्रोत साधनमा पहुँच पाउनु भनेको विशेष अवसर प्राप्त गर्नु होइन; त्यो जनताले दिएको जिम्मेवारी हो।

सरकारी स्रोत, बजेट, नीति र निर्णयहरू व्यक्तिगत वा सीमित समूहको हितमा प्रयोग हुन थाले भने त्यसले लोकतन्त्रको मूल भावनालाई कमजोर बनाउँछ। लोकतन्त्रमा जनताले प्रतिनिधि चयन गर्ने कारण उनीहरूको व्यक्तिगत उन्नतिका लागि होइन, समाजको साझा हितका लागि हो।

विकासको अर्थ र राजनीति

विकास आजको राजनीतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय हो। तर विकासलाई केवल सडक, भवन वा भौतिक संरचनामा सीमित गर्नु गलत हुन्छ।

वास्तविक विकास भनेको नागरिकको जीवनमा आएको सकारात्मक परिवर्तन हो। एउटा गाउँमा सडक पुग्नु महत्त्वपूर्ण हो, तर त्यही सडकले रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्यो कि सकेन भन्ने कुरा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

राजनीतिले विकासको दीर्घकालीन सोच निर्माण गर्नुपर्छ। पाँच वर्षको चुनावी लाभभन्दा माथि उठेर पुस्तौँसम्म प्रभाव पार्ने नीति निर्माण गर्न सक्ने नेतृत्व आवश्यक हुन्छ।

आलोचना र प्रतिशोधबीचको अन्तर

लोकतन्त्रमा आलोचना अनिवार्य हुन्छ। फरक विचार, बहस र प्रतिस्पर्धाले नै लोकतन्त्रलाई जीवन्त बनाउँछ। तर आलोचना र प्रतिशोधबीच ठूलो अन्तर हुन्छ।

नीति, काम र निर्णयको आलोचना लोकतान्त्रिक अभ्यास हो। तर व्यक्तिगत चरित्रमाथि आक्रमण गर्ने, विरोधीलाई समाप्त पार्ने वा केवल बदला लिने उद्देश्यले गरिने राजनीति समाजका लागि घातक हुन्छ।

राजनीतिमा असहमति हुन सक्छ, तर दुस्मनी आवश्यक छैन। एउटा परिपक्व राजनीतिक संस्कारले फरक विचारलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ।

नेतृत्व भनेको भाषण गर्ने क्षमता मात्र होइन। नेतृत्व भनेको कठिन समयमा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता हो। जनताको समस्या बुझ्ने संवेदनशीलता, दीर्घकालीन सोच र जिम्मेवारी वहन गर्ने साहस नेतृत्वका आधार हुन्।

एउटा असल राजनीतिकर्मीले लोकप्रिय हुनेभन्दा आवश्यक काम गर्ने साहस राख्नुपर्छ। कहिलेकाहीँ सही निर्णय तत्काल लोकप्रिय नहुन सक्छ, तर त्यसले भविष्यमा समाजलाई फाइदा पुर्‍याउँछ।

नागरिकको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण

राजनीति सुधार केवल राजनीतिकर्मीको जिम्मेवारी मात्र होइन। नागरिकको राजनीतिक चेतना पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

जब नागरिकले विचार, नीति र कामका आधारमा नेतृत्व छनोट गर्छन्, तब राजनीति पनि सुधारतर्फ जान्छ। तर जब समाज व्यक्तिगत सम्बन्ध, भावनात्मक आकर्षण वा क्षणिक लाभका आधारमा निर्णय गर्न थाल्छ, तब राजनीतिक संस्कार कमजोर हुन्छ।

त्यसैले राम्रो राजनीति निर्माणका लागि सचेत नागरिक आवश्यक छन्।

अबको आवश्यकता राजनीतिमा नयाँ अनुहार मात्र होइन, नयाँ सोच हो। उमेर वा पुस्ता परिवर्तनले मात्र राजनीति परिवर्तन हुँदैन। सोच, व्यवहार र प्राथमिकता परिवर्तन हुनुपर्छ।

राजनीति अन्ततः जनताको जीवनसँग जोडिएको विषय हो। यो व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा पूरा गर्ने बाटो होइन, समाज निर्माण गर्ने जिम्मेवारी हो।

राजनीति त्यतिबेला सफल हुन्छ, जब त्यसले कमजोर नागरिकलाई भरोसा दिन्छ, युवालाई अवसर दिन्छ, समाजलाई एकताबद्ध बनाउँछ र देशलाई समृद्धिको बाटोमा लैजान्छ।

त्यसैले राजनीति के का लागि भन्ने प्रश्नको उत्तर स्पष्ट छ । राजनीति जनताका लागि हो, परिवर्तनका लागि हो र भविष्य निर्माणका लागि हो। सत्ता प्राप्त गर्नु राजनीतिको एउटा चरण हुन सक्छ, तर जनताको विश्वास जित्नु र समाजलाई सही दिशातर्फ लैजानु नै यसको वास्तविक उद्देश्य हो।